و به اين ترتيب ممكن است براى بعضى ميان اين دو گروه از آيات و روايات تضادى تصور شود . از سوى ديگر ممكن است اين فكر پيدا شود كه اسلام نمىتواند با حكومت دموكراسى كنار بيايد ، چرا كه پايه دموكراسى بر آراء اكثريت مردم است كه قرآن شديدا آن را مورد نكوهش قرار داده است . ولى با كمى دقت در همان آيات و رواياتى كه در بالا آورديم و مقايسه آنها با يكديگر منظور و مفهوم واقعى آنها روشن مىگردد : جان كلام اينجا است كه اگر اكثريت ، مؤمن و آگاه و در مسير حق باشند نظرات آنها محترم و غالبا مطابق واقع است و بايد از آن پيروى كرد . ولى اگر اكثريت ناآگاه و جاهل و بى خبر ، يا آگاه اما تسليم هوا و هوس باشند ، نظرات آنها غالبا جنبه انحرافى دارد و پيروى از آن چنان كه قرآن مىگويد انسان را به ضلالت و گمراهى مىكشد . روى اين حساب براى بدست آمدن يك « دموكراسى سالم » بايد نخست كوشش كرد كه توده‌هاى جامعه آگاه و مؤمن گردند سپس نظرات اكثريت را معيار براى پيشبرد اهداف اجتماعى قرار داد ، و گرنه دموكراسى بر اساس نظرات اكثريت گمراه ، جامعه را به جهنم مىفرستد . ذكر اين مساله نيز ضرورى است كه به اعتقاد ما حتى اكثريت آگاه و رشيد و با ايمان در صورتى نظراتشان محترم است كه بر خلاف فرمان الهى و كتاب و سنت نبوده باشد . گفتنى است كه بخشى از الزامات جوامع امروز در زمينه پناه بردن به آراء اكثريت از اينجا ناشى مىشود كه آنها معيار ديگرى در دست ندارند كه روى آن تكيه كنند ، آنها براى كتب آسمانى و برنامه‌هاى انبياء حسابى باز نكرده‌اند ، تنها چيزى كه براى آنها باقى مانده ، توده‌هاى مردم است ، و از آنجا كه قدرت